Vijftien verhalen over tweeduizend jaar Marokkaanse geschiedenis, elk verteld door iemand van je eigen leeftijd die erbij was. Eén bronzen sleutel gaat van hand tot hand — van een olijvenpers in Walili tot een doos bij een oma in Nederland. Verzonnen mensen, echte gebeurtenissen; achterin elk deel staat precies wat waar is.
Walili, Tariq ibn Ziyad, Fatima al-Fihri, Marrakech
Ibn Battuta, het Badi-paleis, de onafhankelijkheid
Introductieprijs tot en met 30 november 2026. Daarna € 49,99.
Alle 15 delen samen voor € 34,99 — je koopt de reeks, niet een deel.
De delen
Deel 1
De olijvenbrand
± 200 · Walili (Volubilis), aan de voet van de Zerhoun
Tala heeft de sleutel van de opslag en de opzichter wil hem hebben. Als de olie van de hele stad in gevaar komt, moet ze kiezen tussen gehoorzamen en gelijk hebben.
Verteld door Tala, elf jaar, dochter van een oliepersbaas die ziek is geworden
Wat hiervan is echt gebeurd
Volubilis — in het Arabisch Walili — was een echte Romeinse stad bij Meknès, met duizenden inwoners, badhuizen en straten van steen.
De stad leefde van olijfolie. Er zijn tientallen oliepersen opgegraven, en ze werkten volgens hetzelfde idee als de persen die in Marokko nu nog gebruikt worden.
De vloeren lagen vol mozaïek. Een deel ervan ligt er nog steeds, in de open lucht.
De bevolking was grotendeels Amazigh; Romeins en Amazigh leven liepen hier door elkaar heen.
Wat verzonnen is
Tala, haar familie en de opzichter Marcus hebben niet bestaan.
De brand in het verhaal is verzonnen. Er is geen bewijs van een grote brand in Walili in deze periode.
De sleutel met de achtpuntige ster is verzonnen. De achtpuntige khatam is wel een echt en eeuwenoud Marokkaans motief.
De sleutel De sleutel wordt in Walili gesmeed door Tala’s grootvader en gaat aan het eind mee met een Amazigh-karavaan de heuvels in.
Deel 2
De overkant
711 · Tanger, en de zeestraat naar het noorden
Een leger steekt over naar een land dat niemand kent. Ayyur mag mee om voor de paarden te zorgen — en ontdekt dat de man die iedereen volgt zelf ook bang is.
Verteld door Ayyur, twaalf, zoon van een schapenhoeder die de paarden verzorgt
Wat hiervan is echt gebeurd
Tariq ibn Ziyad was een Amazigh-legerleider die in 711 met een leger de zeestraat overstak naar het zuiden van het huidige Spanje.
De rots waar hij landde draagt nog zijn naam: Jabal Tariq, de berg van Tariq — verbasterd tot Gibraltar.
Het grootste deel van zijn leger bestond uit Amazigh-soldaten uit Noord-Afrika.
Het verhaal dat hij zijn schepen liet verbranden, is pas eeuwen later opgeschreven en wordt door historici niet als feit beschouwd.
Wat verzonnen is
Ayyur en zijn familie hebben niet bestaan.
De gesprekken met Tariq zijn verzonnen. Over zijn karakter is bijna niets bekend.
Dat de sleutel meereisde is verzonnen.
De sleutel De sleutel hangt aan de tuigage van een paard en blijft achter aan de overkant, in de zak van een schrijver.
Deel 3
Wat Fatima bouwde
859 · Fes, aan de oever van de rivier
Een vrouw geeft haar hele erfenis uit aan een gebouw waarvan niemand weet waar het goed voor is. Hind draagt het water, telt de stenen — en begrijpt als eerste wat het worden moet.
Verteld door Hind, dertien, weesmeisje dat water draagt voor de metselaars
Wat hiervan is echt gebeurd
Fatima al-Fihri stichtte in 859 in Fes de al-Qarawiyyin: een moskee die uitgroeide tot een plek van onderwijs.
Die instelling geldt als de oudste nog werkende universiteit ter wereld en staat als zodanig in het Guinness Book of Records en bij UNESCO.
Ze betaalde de bouw uit de erfenis van haar vader, een koopman uit Kairouan in het huidige Tunesië.
Haar zus Maryam stichtte in dezelfde stad de al-Andalusiyyin-moskee. Die staat er ook nog.
Fes bestond toen uit twee aparte steden aan weerszijden van de rivier: een wijk van mensen uit Kairouan en een wijk van mensen uit Andalusië. De twee moskeeën van de twee zussen staan elk aan één kant.
Fes zelf was kort daarvoor gesticht, onder Idris I en zijn zoon Idris II.
De al-Qarawiyyin is sinds 859 nooit gesloten geweest. Er is geen jaar bekend waarin er niet werd onderwezen.
Wat verzonnen is
Hind heeft niet bestaan. Driss de metselaar, tante Rahma en de jongen bij de kamers ook niet.
Over het dagelijks leven op de bouwplaats is weinig bekend; dat is ingevuld met wat we van andere bouwwerken uit die tijd weten.
De scène waarin Fatima met Hind praat is verzonnen, en die waarin ze meeschept in de modder ook.
Dat Fatima gevast zou hebben zolang de bouw duurde, is een overlevering. Het staat niet vast dat het zo is gegaan, en in het boek wordt het daarom ook verteld als iets wat verteld wordt.
Dat het geld halverwege opraakte en dat de stad het werk overnam, is verzonnen. Hoe de bouw precies betaald is, weten we niet.
De sleutel De sleutel ligt in het fundament, en wordt er jaren later weer uitgehaald bij een verbouwing.
Deel 4
De stad die er nog niet was
± 1070 · De vlakte waar Marrakech gebouwd wordt
Er wordt een stad uit de grond gestampt op een plek waar niets is. Isli brengt stenen, en hoort van de vrouw die alles bestuurt waarom juist hier.
Verteld door Isli, twaalf, kameeldrijver uit het zuiden
Wat hiervan is echt gebeurd
Marrakech werd rond 1070 gesticht door de Almoraviden, onder Yusuf ibn Tashfin.
Het land is naar deze stad genoemd: Marrakech werd in Europese talen Marokko.
Zaynab an-Nafzawiyya was de vrouw van Yusuf ibn Tashfin en had grote invloed op het bestuur; middeleeuwse kroniekschrijvers noemen haar uitdrukkelijk.
De Almoraviden legden het ondergrondse irrigatiestelsel aan — de khettara — dat de stad van water voorzag. Delen ervan liggen er nog.
Vlak bij Marrakech lag al een stad: Aghmat, tegen de bergen aan. Die werd verlaten voor de nieuwe stad op de vlakte. Aghmat wordt nu opgegraven.
De stadsmuur is van gestampte aarde (tabia) en is ruim negentien kilometer lang. De grond daar is rood, en daarom is de stad rood.
Marrakech lag op het kruispunt van de karavaanwegen. Uit het zuiden kwam goud uit het rijk van Ghana en het gebied van het huidige Mali; daarheen ging zout.
Wat verzonnen is
Isli, zijn oom, de kameel Tamghart en de graver Brahim hebben niet bestaan.
De gesprekken met Zaynab zijn verzonnen; wat zij werkelijk zei is niet overgeleverd.
Het instorten van de zevende put is verzonnen. Dat het gevaarlijk werk was, is dat niet: bij het graven van khettara’s zijn door de eeuwen heen veel mensen omgekomen.
Hoe de eerste markt is ontstaan weten we niet. Dat steden zo beginnen, weten we wel.
De sleutel De sleutel gaat mee in een zadeltas en blijft achter in een muur van de eerste stadspoort.
Deel 5
De wereld op één vel
1154 · Ceuta, en het hof van koning Roger op Sicilië
Een geleerde uit Ceuta tekent een kaart van de hele wereld voor een christelijke koning. Sanaa slijpt zijn inkt — en ontdekt dat een kaart gevaarlijker is dan een zwaard.
Verteld door Sanaa, veertien, dochter van een kaartenmaker
Wat hiervan is echt gebeurd
Muhammad al-Idrisi werd rond 1100 in Ceuta geboren en werkte aan het hof van koning Roger II van Sicilië.
In 1154 voltooide hij de Tabula Rogeriana: een wereldkaart met een uitgebreid geografisch boek erbij.
Zijn kaart was eeuwenlang de nauwkeurigste van de bekende wereld, en werd in Europa tot ver in de zestiende eeuw gebruikt.
Op de kaart staat het zuiden boven — zo werden kaarten in de islamitische wereld toen getekend.
De kaart bestaat uit zeventig bladen: zeven klimaatzones van zuid naar noord, elk in tien stukken van west naar oost.
Al-Idrisi werkte door reizigers te ondervragen en hun antwoorden met elkaar te vergelijken. Wat maar door één man werd gezegd, nam hij niet over.
Er is ook een zilveren versie gemaakt, van honderden ponden. Die is na de dood van Roger II verdwenen en vrijwel zeker omgesmolten.
Op Sicilië werd onder Roger II in drie talen bestuurd: Arabisch, Grieks en Latijn. Zijn munten dragen Arabisch en Latijn.
Het boek bij de kaart heet Nuzhat al-mushtaq: het genoegen van wie ernaar verlangt de horizon over te steken.
Wat verzonnen is
Sanaa en haar vader hebben niet bestaan.
De intriges aan het hof in het verhaal zijn verzonnen, al was het hof van Roger II werkelijk een plek waar moslims, christenen en joden samenwerkten.
De kapitein die de bocht in de kust tegenspreekt is verzonnen. Dat al-Idrisi oudere kaarten verbeterde met wat varenslui hem vertelden, is dat niet.
Dat al-Idrisi door geloofsgenoten verweten werd dat hij voor een christelijke koning werkte, is overgeleverd; de gesprekken erover in dit boek zijn verzonnen.
De sleutel De sleutel wordt gebruikt als gewicht op een perkament en gaat mee terug naar Noord-Afrika.
Deel 6
Dertig jaar onderweg
1325 – 1354 · Van Tanger naar Mekka, India, China en terug
Een jongeman uit Tanger vertrekt voor de bedevaart en komt dertig jaar later terug. Musa houdt bij wat hij ziet — en merkt dat zijn meester niet alles vertelt zoals het was.
Verteld door Musa, dertien, schrijversleerling die meereist als hulpje
Wat hiervan is echt gebeurd
Ibn Battuta vertrok in 1325 op eenentwintigjarige leeftijd uit Tanger voor de bedevaart naar Mekka.
Hij reisde bijna dertig jaar en legde naar schatting meer dan honderdtwintigduizend kilometer af — veel meer dan Marco Polo.
Hij bezocht onder andere Egypte, Perzië, India, de Malediven, mogelijk China, en het rijk van Mali.
Terug in Marokko dicteerde hij zijn verhaal aan de schrijver Ibn Juzayy; dat boek heet de Rihla.
Sommige delen van de Rihla zijn waarschijnlijk overgeschreven uit andere reisverslagen; daar wordt al eeuwen over gediscussieerd. Vooral over China zijn geleerden het oneens.
In Delhi was hij acht jaar rechter onder sultan Muhammad ibn Tughluq, die even vrijgevig als gevaarlijk was. Ibn Battuta raakte in ongenade en trok zich terug bij een asceet buiten de stad.
Daarna werd hij als gezant naar China gestuurd. Dat gezantschap is onderweg overvallen en de vloot is bij de kust van India vergaan.
Op de Malediven werd hij opnieuw rechter en trouwde hij in de heersende familie.
In 1348 reisde hij door Damascus tijdens de Zwarte Dood. Zijn beschrijving is een van de weinige ooggetuigenverslagen die we van de pest in het Midden-Oosten hebben, met de gezamenlijke processie van moslims, christenen en joden buiten de stadsmuren.
Zijn moeder stierf kort voor zijn thuiskomst aan diezelfde pest.
De vuurtoren van Alexandrië, een van de zeven wereldwonderen, stond bij zijn eerste bezoek nog half overeind en was bij zijn tweede bezoek door aardbevingen ingestort.
Wat verzonnen is
Musa heeft niet bestaan. De echte schrijver was Ibn Juzayy, en die was geen kind.
De vijf kisten, de kist die overboord slaat en de aantekeningen die Musa uit zijn hoofd overschrijft zijn verzonnen.
De volgorde van sommige reizen is vereenvoudigd, omdat de Rihla zelf op punten niet klopt.
De gesprekken zijn verzonnen, ook dat over China — maar de twijfel erin is echt en wordt door geleerden gedeeld.
De sleutel De sleutel reist de halve wereld rond in een reiskist en komt met Ibn Battuta mee terug naar Fes.
Deel 7
De jongen die twee namen kreeg
± 1520 · Fes, de Middellandse Zee, en Rome
Een jonge diplomaat uit Fes wordt op zee gevangen en aan de paus gegeven. Hij krijgt een nieuwe naam, een nieuw geloof en een nieuwe taal — en schrijft het boek waardoor Europa Afrika leerde kennen.
Verteld door Hassan, vijftien, diplomatenzoon uit Fes
Wat hiervan is echt gebeurd
Al-Hassan ibn Muhammad al-Wazzan werd rond 1494 in Granada geboren en groeide op in Fes.
Hij reisde als gezant door Noord-Afrika en werd rond 1518 door piraten gevangen en aan paus Leo X geschonken.
Hij werd gedoopt als Johannes Leo de Medici en staat bekend als Leo Africanus.
Zijn boek "Beschrijving van Afrika" (1526) was eeuwenlang de belangrijkste bron over Noord-Afrika in Europa.
Als jongen werkte hij twee jaar als schrijver in de maristan van Fes, het gasthuis waar ook geesteszieken werden verpleegd.
Hij reisde met de karavaan naar Timboektoe en beschreef onderweg Taghaza, de zoutmijn in de Sahara waar de huizen van zoutplaten zijn gebouwd.
Over Timboektoe schreef hij dat er meer aan boeken werd verdiend dan aan welke andere koopwaar ook. Eeuwenlang geloofde Europa dat niet; sinds de jaren tachtig zijn er honderdduizenden handschriften uit de stad en omgeving boven water gekomen.
Hij werd op 6 januari 1520 gedoopt in de Sint-Pieter, met paus Leo X als peetvader.
In Italië gaf hij Arabisch en werkte hij met de Joodse arts Jacob Mantino — ook uit Spanje verdreven — aan een woordenboek Arabisch-Hebreeuws-Latijn. Het is nooit afgemaakt.
Hij schreef zijn boek in het Italiaans, een taal die hij pas een paar jaar kende. In het oudste handschrift zijn zijn eigen, niet-Italiaanse zinswendingen nog te zien; latere uitgevers hebben die weggepoetst.
In 1527 werd Rome geplunderd door onbetaalde huurlingen. Daarna komt hij in geen enkel document meer voor.
Waarschijnlijk keerde hij later terug naar Noord-Afrika; over zijn laatste jaren is weinig zeker.
Wat verzonnen is
De gesprekken en zijn binnenwereld zijn verzonnen. Wat hij werkelijk dacht over zijn gedwongen bekering weten we niet — hij heeft er geen enkele regel over nagelaten.
De drie verklaringen voor zijn doop staan er als mogelijkheden, niet als feit. De fabel van de vogel die vis kan zijn staat wél echt in zijn boek, en hij schrijft er zelf bij dat hij die vogel is.
Dat hij in de Engelenburcht fouten verbeterde in de kantlijn van aardrijkskundige boeken, is verzonnen.
De sleutel in de boekband is verzonnen.
De sleutel De sleutel wordt in Rome verstopt in de band van een boek en komt jaren later met dat boek terug in Tunis.
Deel 8
Drie koningen, één dag
1578 · Bij Ksar el-Kebir, aan de rivier de Loukkos
Op één dag sterven er drie koningen in dezelfde veldslag. Driss slaat de trom, ziet het gebeuren, en begrijpt pas later wat het land daarmee wint en verliest.
Verteld door Driss, veertien, trommelaar in het leger
Wat hiervan is echt gebeurd
De Slag bij de Drie Koningen (ook: Slag bij Ksar el-Kebir) vond plaats op 4 augustus 1578.
Drie koningen kwamen om: de Portugese koning Sebastiaan, de afgezette sultan Abu Abdallah Mohammed en de zittende sultan Abd al-Malik.
Portugal verloor er zijn koning en raakte kort daarna zijn zelfstandigheid kwijt aan Spanje.
De nieuwe sultan werd Ahmad al-Mansur, de broer van Abd al-Malik.
Sebastiaan was vierentwintig en had geen kind. Zijn raadgevers hadden hem het veldtocht afgeraden; zijn oom de kardinaal volgde hem op en stierf twee jaar later, waarna Filips II van Spanje de Portugese troon opeiste.
Abd al-Malik was al weken ziek en voerde het bevel vanuit een draagstoel. Zijn dood halverwege de slag werd voor het leger geheimgehouden.
In Portugal is daarna eeuwenlang geloofd dat Sebastiaan nog leefde en terug zou komen. Dat geloof heeft een naam: het sebastianisme.
Duizenden Portugese edelen werden gevangengenomen en tegen losgeld vrijgekocht. Dat geld vloeide naar Marokko en hielp de regering van Ahmad al-Mansur en de bouw van het Badi-paleis betalen.
Wat verzonnen is
Driss, Aziz en de Portugese jongen bij de beek hebben niet bestaan.
De zevenentwintig tromsignalen zijn verzonnen. Dat legers met trommen werden aangestuurd omdat een stem niet ver genoeg draagt, is dat niet.
Het verloop van de slag is vereenvoudigd; ooggetuigen spreken elkaar op veel punten tegen.
Dit deel gaat over een veldslag en er vallen doden. Het is geschreven voor lezers vanaf elf jaar, en wat er op het veld zelf gebeurde staat er met opzet niet in.
De sleutel De sleutel raakt zoek op het slagveld en wordt gevonden door een soldaat die naar Marrakech trekt.
Deel 9
Het paleis van suiker
1578 – 1603 · Marrakech, het Badi-paleis
Een sultan bouwt het mooiste paleis van zijn tijd en betaalt het met suiker en goud uit de woestijn. Lalla legt de tegels — en hoort waar dat goud vandaan komt.
Verteld door Lalla, twaalf, dochter van een tegelzetter
Wat hiervan is echt gebeurd
Ahmad al-Mansur liet vanaf 1578 in Marrakech het Badi-paleis bouwen. "El Badi" betekent: de onvergelijkelijke.
Het werd betaald uit de suikerhandel en uit goud, onder andere na de veldtocht naar het Songhai-rijk in 1591.
Er werd marmer uit Italië gebruikt, naar verluidt betaald met suiker van gelijk gewicht.
Rond 1700 liet sultan Moulay Ismail het paleis afbreken om Meknès te bouwen. Wat over is, is een ruïne die je nog kunt bezoeken.
De veldtocht naar Songhai bracht rijkdom naar Marokko en verwoestte tegelijk een van de grootste rijken van West-Afrika, met de stad Timboektoe.
Bij Tondibi in 1591 won een Marokkaans leger met vuurwapens van een veel groter Songhai-leger zonder. Ongeveer de helft van de Marokkaanse soldaten overleefde de woestijnreis niet.
De geleerde Ahmad Baba werd uit Timboektoe weggevoerd naar Marrakech. Zijn bibliotheek van zestienhonderd boeken werd in beslag genomen; volgens hemzelf was dat de kleinste verzameling in zijn familie. Hij gaf jarenlang les in Marrakech en keerde later terug.
De suiker kwam uit rietvelden in de Souss, verwerkt in watermolens. Het werk was grotendeels dwangarbeid en er is veel bos voor gekapt.
Ahmad al-Mansur wisselde gezantschappen uit met koningin Elizabeth I van Engeland. Zijn gezant Abd el-Ouahed ben Messaoud was in 1600 in Londen; het portret dat daar van hem is geschilderd bestaat nog.
Al-Mansur stierf in 1603 aan de pest. Zijn drie zonen vochten daarna jarenlang om de troon en het rijk viel uiteen.
Moulay Ismail liet het paleis rond 1700 afbreken en het materiaal naar Meknès brengen. Wat er staat is wat niet de moeite van het vervoeren waard was.
Wat verzonnen is
Lalla, haar vader en haar kinderen hebben niet bestaan.
De uitspraken van al-Mansur in dit boek zijn verzonnen, en het verhaal van de nar die zei dat het een mooie ruïne zou worden is vermoedelijk later bedacht.
Dat Shakespeare het Marokkaanse gezantschap in Londen zou hebben gezien en dat Othello daaruit voortkwam, wordt al eeuwen gezegd maar is nooit bewezen. Het staat er daarom als iets wat gezegd wordt.
De sleutel De sleutel wordt ingemetseld in een muur van het paleis en komt vrij als het paleis wordt afgebroken.
Deel 10
De stad aan zee
1764 · Essaouira, dat nog gebouwd moet worden
Een sultan laat een havenstad bouwen op een winderige plek waar niemand woont, en vraagt een Franse architect om het te tekenen. Yto ziet haar strand veranderen in een stad met rechte straten.
Verteld door Yto, dertien, dochter van een visser
Wat hiervan is echt gebeurd
Sultan Mohammed ben Abdallah liet vanaf 1764 de havenstad Essaouira (Mogador) aanleggen.
Het ontwerp met de rechte straten en de vestingwerken werd gemaakt met hulp van Europese ingenieurs, onder wie de Fransman Théodore Cornut.
De stad werd opengesteld voor handel met Europa en kende een grote joodse gemeenschap die een sleutelrol speelde in die handel.
De naam Essaouira wordt meestal uitgelegd als "de kleine muur" of "de goed getekende".
Op het eiland voor de kust werd al in de oudheid purperverf gemaakt uit zeeslakken. De resten van die werkplaatsen zijn opgegraven.
De stad heeft een rechthoekig stratenplan, anders dan de gegroeide medina’s van Fes en Marrakech. Dat maakte hem overzichtelijk en verdedigbaar.
De sultan haalde joodse handelsfamilies naar de stad en gaf een aantal van hen het recht namens hem handel te drijven: de tujjar as-sultan, de kooplieden van de sultan. Op het hoogtepunt was een groot deel van de bevolking joods.
Van die gemeenschap is in de twintigste eeuw vrijwel iedereen vertrokken. De synagogen en de begraafplaats zijn er nog.
Wat verzonnen is
Yto, haar vader, Esther en de klerk Abdeslam hebben niet bestaan.
De ontmoeting met de architect is verzonnen, en zijn antwoord "kanonnen" ook — al is dat wel wat een rechthoekig plan in die tijd waard maakte.
De storm van het zevende jaar is verzonnen.
De sleutel De sleutel wordt gevonden in het zand en gaat mee aan boord van een schip naar Amerika.
Deel 11
Het eerste land dat ja zei
1777 · Tanger, Salé, en een schip naar de overkant
Een jong land aan de andere kant van de oceaan vraagt om erkenning, en Marokko is het eerste dat antwoordt. Brahim schrijft de brieven over — en begrijpt dat een handtekening soms zwaarder weegt dan een leger.
Verteld door Brahim, veertien, hulpje van een havenschrijver
Wat hiervan is echt gebeurd
In 1777 verklaarde sultan Mohammed ben Abdallah dat Amerikaanse schepen vrij gebruik mochten maken van Marokkaanse havens.
Marokko wordt daarmee gezien als een van de eerste landen die de Verenigde Staten erkende.
In 1786 volgde het Marokkaans-Amerikaanse vriendschapsverdrag, dat nog altijd geldt: het is het oudste ononderbroken verdrag van de Verenigde Staten.
Het Amerikaanse consulaat in Tanger, geschonken door de sultan, is het oudste Amerikaanse overheidsgebouw buiten de Verenigde Staten. Het is nu een museum.
Het verdrag van 1786 werd onderhandeld door Thomas Barclay. Anders dan bij de andere staten aan die kust vroeg Marokko geen jaarlijkse betaling.
In het verdrag staat dat de bemanning van een gestrand schip geholpen wordt en dat hun niets wordt afgenomen. Dat was toen allesbehalve vanzelfsprekend.
In 1789 schreef George Washington aan de sultan. Die brief begint met "Grote en edelmoedige vriend" en bestaat nog.
Kapers voeren aan beide kanten van de Middellandse Zee: uit Salé, Algiers, Tunis en Tripoli, maar ook uit Malta, Livorno en Spanje. Een kaper had papieren van een vorst waarin stond welke schepen hij mocht nemen.
In de havens van de Middellandse Zee werd eeuwenlang een mengtaal gesproken — de lingua franca — van Italiaanse, Spaanse, Arabische en Portugese woorden, zonder vervoegingen.
Wat verzonnen is
Brahim en de havenschrijver Si Lhabib hebben niet bestaan.
De inhoud van de gesprekken over het verdrag is verzonnen.
De brieven van gevangengenomen bemanningen die Brahim overschrijft zijn verzonnen; dat zulke brieven bij duizenden zijn geschreven, is dat niet.
De sleutel De sleutel ligt in een kist met documenten en blijft achter in het consulaat in Tanger.
Deel 12
De berg die niet meeging
1921 – 1926 · Het Rifgebergte
In de bergen van het Rif verzet een gemeenschap zich tegen twee grote legers tegelijk. Itto brengt boodschappen tussen de dorpen — en leert wat er gebeurt met een verhaal als de winnaars het opschrijven.
Verteld door Itto, vijftien, dochter van een dorpsonderwijzer
Wat hiervan is echt gebeurd
Tussen 1921 en 1926 vocht de Rif-republiek onder Abd el-Krim tegen Spanje en later ook tegen Frankrijk.
In 1921 leed het Spaanse leger bij Annual een zware nederlaag.
Er zijn in deze oorlog chemische wapens ingezet tegen de bevolking van het Rif. Spanje heeft dat lang ontkend.
Marokko stond op dat moment onder Frans en Spaans protectoraat, sinds 1912.
Abd el-Krim studeerde aan de al-Qarawiyyin in Fes, was rechter in Spaanse dienst in Melilla en schreef voor een Spaanse krant. In 1915 werd hij door Spanje opgesloten; bij een ontsnappingspoging uit een raam brak hij zijn been en hij is altijd mank blijven lopen.
De Rif-republiek had een raad, rechters die niet aan één stam gebonden waren, belastingheffing en scholen. Er is bijna geen archief van bewaard gebleven.
Na zijn overgave werd Abd el-Krim verbannen naar het eiland Réunion, waar hij eenentwintig jaar woonde. In 1947 ging hij bij Port Said van boord en bleef in Egypte; hij stierf in 1963 in Caïro.
De taal van het Rif is Tarifit, een Amazigh-taal. Tamazight is pas in deze eeuw een officiële taal van Marokko geworden.
Wat verzonnen is
Itto en haar familie hebben niet bestaan.
Dit deel gaat over een oorlog. Het is geschreven voor lezers vanaf twaalf jaar en houdt het geweld buiten beeld, maar het is er wel.
Wat Itto van de gasaanvallen heeft gezien staat er niet in. Dat is een keuze: zij heeft er zelf nooit uitvoerig over verteld, en dan is het niet aan een schrijver om het voor haar in te vullen.
De sleutel De sleutel gaat mee in een boodschappentas en wordt begraven onder een vloer als het dorp ontruimd wordt.
Deel 13
Het jaar dat de koning terugkwam
1953 – 1956 · Rabat, Casablanca, en een eiland ver weg
De koning wordt het land uitgezet en het volk komt in opstand. In de drukkerij van haar vader ziet Nadia hoe gevaarlijk een stapel papier kan zijn.
Verteld door Nadia, veertien, dochter van een drukker
Wat hiervan is echt gebeurd
In 1953 werd sultan Mohammed V door de Franse autoriteiten afgezet en verbannen, eerst naar Corsica en daarna naar Madagaskar.
Zijn verbanning leidde tot grote onrust en verzet in het hele land.
In november 1955 keerde hij terug; op 2 maart 1956 werd Marokko onafhankelijk van Frankrijk, kort daarna gevolgd door het Spaanse deel.
Het verzet werd door heel verschillende groepen gedragen: stedelijke partijen, vakbonden, en gewapende groepen op het platteland.
In januari 1944 werd het Onafhankelijkheidsmanifest ondertekend. Van de zesenzestig ondertekenaars was Malika El Fassi de enige vrouw; zij zette zich haar leven lang in voor onderwijs voor meisjes.
Het boycotten van Franse producten, vooral de tabak van het staatsmonopolie, was een van de doeltreffendste middelen van het verzet.
Uit Caïro zond De Stem van de Arabieren uit, in die jaren in heel Noord-Afrika te ontvangen.
In de jaren dat de sultan verbannen was, zeiden veel mensen zijn gezicht in de volle maan te zien. Dat gebeurde in het hele land.
Wat verzonnen is
Nadia en haar vader hebben niet bestaan.
De pamfletten in het verhaal zijn verzonnen, al bestond ondergrondse drukkerij in deze jaren wel degelijk.
De elf dagen dat haar vader vastzat zijn verzonnen. Dat mensen werden opgepakt zonder dat hun familie wist waar ze waren, is dat niet.
De sleutel De sleutel zit in een vals boek waarin pamfletten worden verstopt, en blijft achter in Casablanca.
Deel 14
Zwart op wit
2011 · Rabat, en een dorp in de Hoge Atlas
Een taal die iedereen spreekt maar niemand mag opschrijven, krijgt eindelijk een plek. Anir leert zijn oma haar eigen naam schrijven in een alfabet dat ouder is dan Rome.
Verteld door Anir, twaalf, kleinzoon van een vrouw die niet kan lezen
Wat hiervan is echt gebeurd
In 2011 werd Tamazight in de Marokkaanse grondwet opgenomen als officiële taal, naast het Arabisch.
Tamazight wordt geschreven in het Tifinagh-alfabet, dat teruggaat op een schrift dat al meer dan tweeduizend jaar in Noord-Afrika gebruikt wordt.
Het Koninklijk Instituut voor de Amazigh-cultuur (IRCAM) werd in 2001 opgericht en stelde de huidige schrijfwijze vast.
In de praktijk duurde het jaren voordat de wet werd uitgevoerd; in 2019 werd dat verder geregeld.
Lange tijd bestond er een lijst met toegestane voornamen waarop Amazigh-namen ontbraken. Ouders werden daardoor bij de burgerlijke stand weggestuurd. Die beperking is pas in deze eeuw losgelaten.
De grondwet van 2011 kwam tot stand in het jaar waarin er in de hele regio werd gedemonstreerd. In Marokko begonnen die protesten in februari; in juli werd over de nieuwe grondwet gestemd.
Bij de Toeareg in de Sahara is het Tifinagh nooit buiten gebruik geraakt. De versie die nu op scholen wordt gebruikt is opnieuw vastgesteld, met tekens voor klanken die de oude versie niet had.
Wat verzonnen is
Anir en zijn oma hebben niet bestaan.
Het dorp in het verhaal is verzonnen, maar lijkt op dorpen die er werkelijk zijn.
De rotsinscriptie twee dalen verderop is verzonnen. Zulke inscripties bestaan op veel plaatsen in Noord-Afrika wel degelijk.
De sleutel De sleutel ligt in een koperen doos in het dorp, tussen dingen die niemand meer kan thuisbrengen.
Deel 15
De doos van jeddti
Nu · Utrecht, en een dorp in de Hoge Atlas
Adil moet mee naar Marokko en wil niet. In de kast van zijn oma vindt hij een sleutel die op geen enkele deur past — en een reis van tweeduizend jaar komt uit bij hem.
Verteld door Adil, dertien, geboren in Nederland
Wat hiervan is echt gebeurd
De veertien delen hiervoor spelen zich af rond gebeurtenissen die werkelijk hebben plaatsgevonden.
Er wonen ongeveer vijf miljoen mensen van Marokkaanse afkomst buiten Marokko, de meesten in Europa.
Veel families bewaren voorwerpen uit een huis waar niemand meer woont. Sleutels van achtergelaten huizen zijn daar een bekend voorbeeld van.
Wat verzonnen is
Adil en zijn familie zijn verzonnen — al zal hij veel lezers bekend voorkomen.
De sleutel zelf is van begin tot eind verzonnen. Hij is bedacht om tweeduizend jaar aan elkaar te knopen, en dat is precies wat een verhaal mag doen.
De sleutel De sleutel komt bij Adil terecht. Hij is de vijftiende en de laatste, en hij mag zelf weten wat hij ermee doet.
De olijvenbrand — de eerste drie hoofdstukken als pdf, zonder account en zonder e-mailadres.Of als pdf
Eén bericht zodra er een nieuw deel is. Geen advertenties, en uitschrijven kan met één klik.
